Trening umiejętności społecznychmateriały do zajęć TUS

Materiały do zajęć TUS od autorów Nie każ mu liczyć!

Trening umiejętności społecznych: gotowe zajęcia i karty pracy

Praktyczny przewodnik dla pedagogów, terapeutów i nauczycieli: jak zaplanować trening umiejętności społecznych, jak poprowadzić jedno spotkanie i czego uczyć najpierw. Do każdego tematu jest gotowy zestaw do druku z bezpłatną próbką.

  • 20 tematów dla dzieci 3–10 lat
  • scenariusz na 45 minut
  • próbka PDF przy każdym zestawie

Zobacz zestawyJak prowadzić TUS

Czym jest trening umiejętności społecznych

Trening umiejętności społecznych (TUS) to zajęcia, na których dziecko uczy się konkretnych zachowań potrzebnych w kontakcie z innymi: słuchania, dołączania do zabawy, proszenia o pomoc, odmawiania czy radzenia sobie z przegraną. Każdą umiejętność rozkłada się na kilka prostych kroków, które można pokazać, przećwiczyć i nazwać.

Metoda wywodzi się z nurtu uczenia strukturalizowanego. Najbardziej znanym programem tego typu jest Skillstreaming Arnolda P. Goldsteina i Ellen McGinnis. Wspólny rdzeń wszystkich wersji TUS jest ten sam: pokaz, odgrywanie ról, informacja zwrotna i przeniesienie umiejętności do codziennego życia. Nie wystarczy rozmowa o tym, jak należy się zachować. Dziecko musi to zrobić, najlepiej wiele razy i w różnych sytuacjach.

Zajęcia prowadzi się zwykle w małej grupie, raz w tygodniu, przez kilka miesięcy. Sprawdzają się też w pracy indywidualnej i jako zajęcia profilaktyczne dla całej klasy.

Dla kogo są zajęcia TUS

Trening przydaje się dzieciom, którym kontakty z rówieśnikami nie przychodzą same. Nie wymaga diagnozy: liczy się to, z czym dziecko ma trudność na co dzień.

Dzieci z trudnościami w relacjach

Dzieci, które nie wiedzą, jak dołączyć do zabawy, często wchodzą w konflikty albo stoją z boku grupy.

Dzieci w spektrum autyzmu

Jasne kroki, obraz przy każdym kroku i przewidywalny przebieg spotkania ułatwiają naukę reguł, które inni łapią intuicyjnie.

Dzieci z ADHD i impulsywne

Ćwiczenie zatrzymania się przed reakcją, czekania na swoją kolej i radzenia sobie z porażką w bezpiecznych scenkach.

Dzieci nieśmiałe i wycofane

Małe kroki: od odegrania sytuacji z dorosłym do odezwania się w grupie. Bez zmuszania do występów.

Jak wygląda jedno spotkanie TUS

Spotkanie trwa najczęściej 45 minut. Stały rytm daje dzieciom poczucie bezpieczeństwa, a prowadzącemu oszczędza przygotowań. Przykładowy przebieg:

  1. Powitanie i rytuał otwarcia 5 min

    To samo powitanie na każdych zajęciach, na przykład runda „jak się dziś czuję” na skali od 1 do 5.

  2. Powrót do poprzedniej umiejętności 5 min

    Krótko: co udało się wypróbować w domu lub w szkole od ostatniego spotkania.

  3. Pokaz nowej umiejętności 10 min

    Prowadzący pokazuje kroki na przykładzie. Najpierw wersja, która nie pomaga, potem taka, która działa. Kroki wiszą na plakacie.

  4. Odgrywanie scenek 15 min

    Każde dziecko ćwiczy przynajmniej raz. Zaczynamy od łatwych sytuacji, trudniejsze zostawiamy na kolejne spotkania.

  5. Informacja zwrotna 5 min

    Mówimy, który krok się udał, i podpowiadamy jedną rzecz do poprawy. Oceniamy zachowanie, nie dziecko.

  6. Zakończenie i zadanie 5 min

    Zadanie na tydzień i krótka informacja dla rodzica. Bez tego umiejętność zostaje w sali.

Rozpisane minuta po minucie scenariusze znajdziesz w scenariuszach zajęć TUS, a pomysły na rozgrzewki i zabawy w ćwiczeniach TUS.

Czego uczyć najpierw: kolejność tematów

Umiejętności budują się na sobie. Dziecko, które nie umie słuchać i nazywać emocji, nie poradzi sobie z rozwiązywaniem konfliktu. Sprawdzona kolejność na rok pracy z grupą:

EtapUmiejętnościPo co
1. Podstawy grupyzasady zajęć, uważne słuchanie, rozpoznawanie emocjibez nich nie da się ćwiczyć niczego dalej
2. Kontakt z rówieśnikamidołączanie do zabawy, rozmowa, bycie dobrym kolegąpierwsze sukcesy w grupie i motywacja do dalszej pracy
3. Konflikty i granicerozwiązywanie problemów, asertywność, granicespokojne reagowanie, gdy coś idzie nie tak
4. Rozumienie innychintencje, żart czy dokuczanie, delikatna szczerośćmniej nieporozumień i fałszywych oskarżeń
5. Elastyczność i porażkaplan B, błędy są OK, gram fair, sygnały z ciałaradzenie sobie ze zmianą i frustracją

Jeden temat to zwykle dwa lub trzy spotkania. Lepiej wrócić do umiejętności kilka razy niż przerobić wszystkie tematy po jednym razie.

Gotowe zestawy do zajęć TUS

Każdy zestaw „Umiem razem” prowadzi przez jedną umiejętność: strona dla prowadzącego, scenariusz na 45 minut, plakat kroków, historyjka, sześć scenek do odegrania, trzy karty pracy, samoocena, praca domowa i list do rodzica. Przy każdym zestawie jest bezpłatna próbka PDF, więc zobaczysz układ stron przed zakupem.

5–10 lat · 21 stron

Rozpoznaję emocje: swoje i innych

Rozpoznawanie sześciu emocji po minie, postawie i sytuacji oraz zwyczaj pytania, zanim uznamy, co ktoś czuje.

Kroki umiejętności (4)
  1. Patrzę na twarz i ciało
  2. Sprawdzam, co się stało
  3. Nazywam uczucie. („Czuję…” albo „Może czujesz…?”)
  4. Pytam: „Czy dobrze myślę?”
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

5–10 lat · 22 strony

Uważne słuchanie

Słuchanie do końca i pokazywanie, że słyszę. Bez wymagania kontaktu wzrokowego, co ułatwia pracę z dziećmi w spektrum.

Kroki umiejętności (5)
  1. Odwracam się do osoby, która mówi
  2. Moje ciało jest spokojne
  3. Słucham do końca
  4. Pokazuję, że słyszę. (kiwam głową, mówię „aha”)
  5. Pytam albo powtarzam
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

5–10 lat · 23 strony

Gram fair: przegrana i wygrana

Przegrywanie bez wybuchu i wygrywanie bez przechwałek. W zestawie gra planszowa do przećwiczenia obu sytuacji.

Kroki umiejętności (5)
  1. Zauważam, co czuję
  2. Oddycham powoli
  3. Mówię sobie: „Każdy czasem przegrywa”
  4. Mówię: „Dobra gra!”
  5. Gram dalej albo robię przerwę
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

4–10 lat · 22 strony

Dołączam do zabawy

Jak wejść do toczącej się zabawy, zaprosić kogoś i spokojnie przyjąć odmowę. Pasuje już do starszej grupy przedszkolnej.

Kroki umiejętności (5)
  1. Patrzę, w co się bawią
  2. Czekam na dobry moment
  3. Pytam: „Mogę się z wami bawić?”
  4. Gdy „tak” – bawię się według ich zasad
  5. Gdy „nie” – mówię „OK” i szukam innej zabawy
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

6–10 lat · 22 strony

Rozwiązuję problemy na pięciu palcach

Pięć kroków rozwiązywania codziennych sporów: od zatrzymania się do wybrania jednego z kilku pomysłów.

Kroki umiejętności (5)
  1. (kciuk) Zatrzymuję się i uspokajam
  2. (wskazujący) Mówię, jaki jest problem
  3. (środkowy) Wymyślam co najmniej trzy pomysły
  4. (serdeczny) Myślę: co się stanie, gdy…?
  5. (mały) Wybieram pomysł i próbuję
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

6–10 lat · 22 strony

Mówię, czego chcę: asertywność

Trzy style mówienia, proszenie o pomoc i odmawianie spokojnym, wyraźnym głosem.

Kroki umiejętności (5)
  1. Zauważam, czego chcę albo nie chcę
  2. Stoję prosto i oddycham spokojnie
  3. Mówię wyraźnie: „Ja chcę…” albo „Nie chcę…”
  4. Słucham drugiej osoby
  5. Gdy to nie działa – powtarzam albo proszę dorosłego
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

5–10 lat · 22 strony

Moja bańka: granice

Granice własne i cudze: mówienie „stop”, pytanie „czy mogę?” i szanowanie odpowiedzi „nie”.

Kroki umiejętności (5)
  1. Zauważam, co jest dla mnie w porządku
  2. Mówię jasno: „Stop” albo „Nie chcę”
  3. Pytam: „Czy mogę?”, zanim coś zrobię
  4. Szanuję, gdy ktoś mówi „nie”
  5. Mówię dorosłemu, gdy ktoś nie słucha
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

5–10 lat · 22 strony

Żart czy dokuczanie?

Odróżnianie wspólnego śmiechu od dokuczania i spokojna reakcja, a przy powtarzaniu się sytuacji rozmowa z dorosłym.

Kroki umiejętności (5)
  1. Oddycham spokojnie
  2. Sprawdzam: czy śmiejemy się wszyscy?
  3. Mówię: „Przestań, nie lubię tego”
  4. Odchodzę do kogoś życzliwego
  5. Mówię dorosłemu, gdy to się powtarza
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

5–10 lat · 22 strony

Mam plan B: elastyczne myślenie

Reakcja na zmianę planu: skala mały czy duży problem i szukanie rozwiązania zastępczego. Z grą „Plan B?”.

Kroki umiejętności (5)
  1. Oddycham spokojnie
  2. Mówię, co czuję
  3. Sprawdzam: mały czy duży problem?
  4. Szukam planu B
  5. Mówię: „Trudno, spróbuję inaczej”
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

5–10 lat · 22 strony

Błędy są OK

Spokojna reakcja na pomyłkę, poprawianie bez wstydu i słowo „jeszcze” w myśleniu o sobie.

Kroki umiejętności (5)
  1. Zatrzymuję się i oddycham
  2. Mówię: „Ups! Każdy się myli”
  3. Sprawdzam, co poszło nie tak
  4. Poprawiam albo proszę o pomoc
  5. Mówię: „Jeszcze się uczę”
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

5–10 lat · 22 strony

Skarżenie czy ważna informacja?

Kiedy od razu iść do dorosłego, a kiedy najpierw spróbować samodzielnie. Bez etykiety „skarżypyta”.

Kroki umiejętności (4)
  1. Zatrzymuję się i myślę
  2. Sprawdzam: ważna sprawa czy drobna?
  3. Ważna albo nie wiem: od razu mówię dorosłemu
  4. Drobna: najpierw próbuję sobie poradzić
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

5–10 lat · 22 strony

Sygnały z ciała

Interocepcja w praktyce: zauważanie sygnałów z ciała, łączenie ich z emocją lub potrzebą i mówienie o bólu.

Kroki umiejętności (5)
  1. Zatrzymuję się
  2. Sprawdzam ciało od głowy do stóp
  3. Mówię, co czuję w ciele
  4. Myślę: co to może znaczyć?
  5. Wybieram, co mi pomoże
Kup 12,90 zł Bezpłatna próbka PDF
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!

Link do plików przychodzi na e-mail tuż po opłaceniu zamówienia, a konto w sklepie nie jest potrzebne. Kupujesz w sklepie Nie każ mu liczyć!, którego autorzy przygotowali tę stronę.

To materiał do ćwiczeń, nie terapia

Zestawy ułatwiają prowadzenie zajęć. Nie są terapią i nie zastąpią diagnozy. Postępy w umiejętnościach społecznych przychodzą stopniowo, gdy dziecko ćwiczy regularnie, na zajęciach i w domu. Jeśli trudności dziecka są duże albo narastają, skonsultuj je z psychologiem lub poradnią psychologiczno-pedagogiczną.

Tematy w przygotowaniu

Cztery tematy dla dzieci i cała linia dla młodzieży czekają na opinię psychologa. Dodamy je tutaj zaraz po jej zakończeniu.

  • Radzę sobie ze złością zauważanie złości w ciele i wybór sposobu na uspokojenieWkrótce
  • Dobra i zła tajemnica niespodzianka czy tajemnica, o której trzeba powiedzieć dorosłemuWkrótce
  • Bezpiecznie! Obcy, zgubienie się, internet zasada pytania zaufanego dorosłego, także w internecieWkrótce
  • Przemoc: rozpoznaję i wiem, gdzie szukać pomocy odróżnianie przemocy od kłótni i reakcja świadkaWkrótce
  • Cztery tematy dla młodzieży 11–15 lat myśli i uczucia, pułapki myślenia, trudne myśli, lękWkrótce

Pytania i odpowiedzi

Co to jest TUS?

TUS to skrót od „trening umiejętności społecznych”. To zajęcia, na których dziecko uczy się konkretnych zachowań w kontakcie z innymi przez pokaz, odgrywanie scenek, informację zwrotną i ćwiczenie w codziennych sytuacjach.

Ile dzieci powinno być w grupie TUS?

Najczęściej od 4 do 8. Przy dzieciach młodszych albo z dużymi trudnościami lepiej sprawdza się grupa 3–5 osób i dwóch prowadzących. W szkole zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne mogą mieć do 10 uczestników.

Jak długo trwa trening umiejętności społecznych?

Zwykle kilka miesięcy, z jednym spotkaniem w tygodniu po 45–60 minut. Jeden temat zajmuje dwa lub trzy spotkania. Krótkie, kilkutygodniowe cykle rzadko wystarczą, żeby nowe zachowanie stało się nawykiem.

Czy TUS pomaga dzieciom w spektrum autyzmu?

Dzieciom w spektrum często pomaga jasna struktura zajęć i wsparcie wizualne przy każdym kroku. Ważne, żeby celem było dogadanie się z innymi i zadbanie o siebie, a nie udawanie, że jest się kimś innym. O tym, czy zajęcia pasują do konkretnego dziecka, najlepiej zdecyduje specjalista, który z nim pracuje.

Kto może prowadzić zajęcia TUS?

W szkole i przedszkolu prowadzą je zwykle pedagodzy, psycholodzy, pedagodzy specjalni i terapeuci pedagogiczni. Nazwa „trener TUS” nie jest chronionym zawodem, ale warto mieć przygotowanie pedagogiczne lub psychologiczne i doświadczenie w pracy z grupą.

Czy mogę prowadzić TUS indywidualnie?

Tak. Scenki odgrywa się wtedy z dorosłym, a później warto zaplanować choć krótką okazję do ćwiczenia z rówieśnikiem. Każdy nasz scenariusz ma wskazówki do pracy jeden na jeden.

Czy przed zakupem mogę zobaczyć zestaw?

Tak. Przy każdym zestawie jest bezpłatna próbka PDF z kilkoma stronami, a w sklepie pełna lista stron zestawu.

Przewodniki tematyczne